Putt Saadey - Satinder Sartaj
Tere Tilon Ton - Kuldeep Manak.
A tune so different.
A wide open space, a river delta, Cessna flying over river Brahmaputra, a well-made cup of coffee and a sound engineer…bliss does not only lie in the revving sound of bikes or in posh rectangular spaces, it lies somewhere in that open space; a space that overwhelms independent musician Rabbi Shergill, a space that he connects to on a deeper level.
Rabbi doesn’t want to invest a lot of grey cells on the futile exercise of unraveling more; he would rather talk about his up, close and personal experience of seeing the wildlife from his recent visit to Arunachal Pradesh. In Chandigarh to perform at a concert organised by Rotaract Club, the artist gives a damn to endless things, clothes being one of them! Rest, we figure out.
After the break
“This isn’t a clearly defined off-season for working musicians, but there is a lull in gigs. I think I will start working in May or June maybe,” says Rabbi on what’s new after the song Challa in Jab Tak Hai Jaan.
Being a misfit
There is nothing like Bollywood sensitivity. The dynamics of film-making is changing, which sees fusion of newer sensibilities. I think it is either Punjabi or Bollywood music; there is nothing like Delhi or Kolkata-based independent music. These are the two markets in music and looking at their paying capability, both are the same. Punjabi music is doing great, however I don’t fit in either of the two. I am a misfit in both! I have to define my own niche; I have to find some window for myself.
Defining boundaries
I don’t think I am a Sufi by any stretch of imagination. I don’t know what Sufi means; it is best exemplified by the qawaals. I don’t even know if all Punjabi poetry is Sufi! I write about politics, relationships; I don’t fit in here. As far being spiritual is concerned, I am as human as the next person in question. I like human pleasures as I like the metaphysical ones. In fact, I find more bliss in watching a river delta than being in a gurdwara. Like anyone else, I am moved deeply by a beautiful landscape and find an inherent unconscious connection with the nature.
Talk about collaborations
Collaboration (read Dewarist where jamms-in Papon!) is a cultural product dictated by the market. It is more like a commercial product, where some people decide what the format will be. It is no form of artistic expression. If you ask me which artist I would like to collaborate with, I would to put pressure on my grey cells. All I can say is give me a good mixing engineer with whom I would like to collaborate.
Spaced out
I can barely take Mumbai or Delhi, as spaces is not my idea of connecting. I feel there are endless things to do; I am not fond of bikes, I give a damn about clothes…let me fly a Cessna over Brahmaputra and I will find my bliss!
Gur Nalon Ishq Mitha - Yaari Jatt Di (1987)
Challa (ਛੱਲਾ)
Singer: Gurdas Maan
ਛੱਲਾ! ਜੀਹਦੇ ਨਾਲ ਬੱਝਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ। ਜੀਹਦੇ ਨਾਲ ਬੱਝਾ ਹੈ ਨਿਮਾਣਾ, ਨਿਤਾਣਾ, ਮਰ ਜਾਣਾ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ!ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਤਿ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ, ਸਰਾਹੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ‘ਛੱਲੇ’ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਵਨਾ ’ਚ ਪਰੋਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ। ਇਹ ਉਹ ਗਾਇਕ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਫਰਮਾਇਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰੇਕ ਗਾਇਕੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ‘ਛੱਲਾ’ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੋ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੈ ਰਾਵੀ ਪਾਰ ਦਾ ਅਨਾਇਤ ਅਲੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਰਲੇ ਪਾਰ ਦਾ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਢੁਕਵੇਂ ਅਤੇ ਅਣ-ਸਾਹਿਤਕ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਅਨਾਇਤ ਅਲੀ ਦੇ ‘ਛੱਲੇ’ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਰਦ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼। ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਜ਼ ਡੁਸਕਦਾ ਤੂੰਬਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਦਿਲ ’ਚ ਉਤਰਨ ਵਾਲਾ ਆਰਕੈਸਟਰਾ। ਅਗਲਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਢਾਲ ਦਾ-ਅਨਾਇਤ ਦੀ ਟਿਕਾਅ ਠਰ੍ਹਮੇਂ ਵਾਲੀ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਲਰਜ਼ਦੀ ਤੜਪ ਵਾਲੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਦੋਨੋਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਸਿਖਰ ’ਤੇ, ਅਜਿਹੀ ਸਿਖਰ ਜੋ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਨਸੀਬੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਜਦੋਂ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਛੱਲਾ ਸਰੋਤਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਗਾਇਆ ਉਹ ਅਜੇ ਆਪਣੇ ਸਫ਼ਰ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਸਰਦਲ ’ਤੇ ਹੀ ਸੀ, ਉਮਰ ਦੀ ਵੀ ਦਗਦੀ ਦੁਪਹਿਰ, ਹੁਸਨਵਾਨ, ਕੰਨੀਂ ਮੁੰਦਰਾਂ, ਨੰਗੇ ਪੈਰ ਅਤੇ ਹੱਥ ’ਚ ਡੱਫਲੀ, ਇੰਜ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਓਂ ਉਪਰਾਮ ਅਤੇ ਓਦਰਿਆ ਜੋਗੀ ਪਹਾੜੋਂ ਉਤਰ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਵਕਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਨਿਖਰਦੀ ਗਈ, ਸੰਵਰਦੀ ਗਈ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਰੱਜ ਕੇ ਦਾਦ ਦਿੱਤੀ। ਸੁਣਦੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਹਾਂ ਕਿ ਸਰੋਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਗਾਇਕ ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸੁਣ ਕੇ ਇਹ ਭਵਿੱਖੀ ਬੋਲ ਕਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਇਸ ਛੋਕਰੇ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ ’ਚ ਝੰਡੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਵੇਖ ਹੀ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਾਧੂ ਦੇ ਬੋਲ ਸੱਚ ਹੋਏ ਹਨ। ‘‘ਸਾਧੂ ਬੋਲੇ…।’’ਇਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਸਬੰਧ ਆਮ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ, ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਣੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਭਾਅ ਗੰਭੀਰ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ’ਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੁਗਨੀ ਤੋਂ ਉਲਟ ਜੋ ਹਲਕੀ, ਫੁਲਕੀ ਵਿਅੰਗਮਈ ਕਟਾਖਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਹਾਸਰਸ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੁਗਨੀ ਦੇ ਹੀ ਉਲਟ ਛੱਲੇ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੁੱਢ ਅਤੇ ਅਰਥ ਤਕਰੀਬਨ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਲਾ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਹਲਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਏਨਾ ਕੁ ਜ਼ਰੂਰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਹੀ ਉਥੇ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਵੇ। ਪਿਆਰ ਦੀ ਇਸ ਜੁਗਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਗ ਨਹੀਂ ਜੜਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਮੁੰਦਰੀ ਜਾਂ ਛਾਪ ਦੇ ਉਲਟ ਅਤੇ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮੁੰਦਰੀ ਤਾਂ ਜਿੰਨੀ ਭਾਰੀ ਹੋਵੇਗੀ ਓਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੀਮਤ (ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ) ਪਰ ਛੱਲਾ ਆਪਣੀ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸ਼ਿੱਦਤ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਕਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਛੱਲਾ ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ ਮੁੰਦਰੀ ਜਾਂ ਛਾਪ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ (ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ) ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਅਤੇ ਕਦਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਘੱਟਦੀ-ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ:‘‘ਜਦੋਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੁਪਿਆਰੇ ਹੋ ਜਾਣ,ਮਹਿੰਗੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵੀ ਸਸਤੇ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦੇ ਨੇ।’’ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਵੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ:‘‘ਤੇਰੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੱਲਾ ਅੱਜ ਇਵੇਂ ਲੱਗੇ,ਜਿਵੇਂ ਚੀਚੀ ਉੱਤੇ ਗ਼ਮਾਂ ਦਾ ਪਹਾੜ ਚੁੱਕਿਆ।’’ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੀ ਧਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਵਾਅਦੇ ਕਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਵਰੋਸਾਏ ਛੱਲੇ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਮਰਦੇ ਦਮ ਤਕ ਪਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਚਨਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਈਸਾਈ ਵੀ ਬੈਪਟਾਈਜ਼ ਰਸਮ ਵੇਲੇ ਹੱਥੀਂ ਛੱਲੇ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰੱਬ ਜੀਸਸ ਕਰਾਈਸਟ ਨਾਲ ਸਦੀਵੀਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਲਾ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਕਵਿਤਾ ਵਾਂਗ ਇਸ ਦੀ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ’ਚ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੈ। ਛੱਲੇ ਦਾ ਗਾਇਨ ਦਿਲ ਦੇ ਅਥਾਹ ਅਤੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਦਰਦ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਇੱਕ ਤਰਲਿਆਂ ਅਤੇ ਰੁਦਨ ਭਰੇ ਤੋੜੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਅਤੇ ਤੂੰ ਦਾ ਇਹ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਅਖੀਰ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ’ਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੰਢਾਉਣਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਟੱਲ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਅਤਿ ਪਿਆਰੇ, ਜੋ ਰੁੱਸ ਕੇ ਲੜ ਕੇ ਤੁਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਨੂੰ ਹਉਕੇ ਵਰਗੀ ਹਾਕ ਮਾਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਲਈ ਤਰਲੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ
Feroze Khan
