• Contact Us
  • Punjab, the land of five rivers, India's bread basket, cradle of the Green revolution, land of Saint Soldiers. ਪੰਜਾਬ ਰੰਗਲਾ ਦੇਸ ਹੈ। ਇਥੇ ਕੁਦਰਤ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਨਿਖਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਰੰਗੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਰਿਆਵਲ ਤੇ ਸੋਕਾ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਸਰਦੀ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਔਡ਼, ਹੁੱਸਡ਼ ਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਲੇ, ਸਰੀਰਕ ਸ੍ਰਮ ਤੇ ਕੋਮਲ ਹੁਨਰ, ਮਾਲਾ ਤੇ ਚੰਡੀ, ਰੁੱਖਡ਼ਪਣ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਸਤਾ ਆਦਿ ਬੇਜੋਡ਼ ਜੋਡ਼ੇ ਅੰਕ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਾਂਙ ਇਥੇ ਗਲਵੱਕਡ਼ੀਆਂ ਪਾਈ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। Eh Mera Punjab | Promote your Page too
    free counters

    ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਿਆ-ਸਤਲੁਜ

    ਸੌ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਗਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਦਰਿਆ ਦਾ ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਂਅ ਸਤਦਰੂ ਜਾਂ ਸਤੂਦਰੀ ਹੈ | ਯੂਨਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਤਾਲਮੀ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾਡੋਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ | ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਯੋਗ ਵਿਚ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ | ਦਰਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਸੌ ਧਾਰਾਵਾਂ (ਦ੍ਰਵ) ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾ ਲਈ | ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਤਦ੍ਰਵ (ਸੌ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ | ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਤਦ੍ਰਵ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ‘ਤੀਰ ਸਤਦ੍ਰਵ ਗ੍ਰੰਥ ਸੁਧਾਰਾ |

    ਤਿੱਬਤ ਪਹਾੜੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਸਤਦ੍ਰਵਦਰੀ ਤੋਂ 15200 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਝੀਲ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ 30 ਡਿਗਰੀ 20 ਮਿੰਟ ਉੱਤਰ ਅਤੇ 81 ਡਿਗਰੀ 25 ਮਿੰਟ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇਹ ਦਰਿਆ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਬਤ ਦੀਆਂ ਢਲਵਾਨਾਂ ਥਾਣੀਂ ਲੰਘ ਕੇ ਚੀਨੀ ਚੌਕੀ ਸ਼ਿਪਕੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ | ਇਥੇ ਇਸ ਦੀ ਸਮੰੁਦਰ ਦੀ ਸਤਹ ਤੋਂ 10,000 ਫੁੱਟ ਉਚਾਈ ਹੈ | ਦੱਖਣ ਪੱਛਮੀ ਮੋੜ ਕੱਟਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਕਨਾਵਰ ਵਾਦੀ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | ਸਪਿਤੀ ਦੀ ਲੀ ਨਦੀ ਦਾ ਦਾਹਲਾਂਗ ਨੇੜੇ ਪਾਣੀ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੱਡਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਰਾਮਪੁਰ ਅਤੇ ਬਸ਼ਹਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲਾਗਿਉਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ | ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਘੰੁਮਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਜਸਵਾਨ ਦੂਨ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਇਕ ਭਾਖੜਾ ਨਾਂਅ ਦਾ ਵੱਡਾ ਡੈਮ ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਥੱਲੇ ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਨੰਗਲ ਹਾਈਡਲ ਨਹਿਰ ਅਤੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਹਾਈਡਲ ਨਹਿਰਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ |

    ਇਥੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਇਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਗਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ 1699 ਈ: ਵਿਚ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਸਾਜ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦਿਖ ਦਿੱਤੀ ਸੀ | ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੋਰ ਥੱਲੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਦਾ ਨਗਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਛੇਵੇਂ, ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਿਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਥੇ ਹੀ ਪਾਤਾਲਪੁਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਵਿਛੜੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ | ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਵਗਦੀ ਆਉਂਦੀ ਸਵਾਂ ਨਦੀ ਪਿੰਡ ਸੈਦਪੁਰ ਨੇੜੇ ਇਸ ਵਿਚ ਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ | ਪਿੰਡ ਸਿਰਸਾ ਨੰਗਲ ਨੇੜੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀ ਸਰਸਾ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ | ਇਹ ਉਹੋ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਢੇ 21 ਦਸੰਬਰ, 1704 ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਖੂਨੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਗਿਆ ਸੀ | ਇਥੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਇਕ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ‘ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੋੜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ | ਥੋੜ੍ਹਾ ਥੱਲੇ ਰੋਪੜ ਨਾਂਅ ਦਾ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ ਦਾ ਨਾਂਅ ਬਦਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ | ਰੋਪੜ ਦੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 1882 ਈ. ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ | ਰੋਪੜ ਤੋਂ ਹੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ 1947 ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਬਿਸਤ ਦੁਆਬ ਨਾਂਅ ਦੀ ਨਹਿਰ ਕੱਢੀ ਗਈ | ਇਸ ਥਾਂ ਬੈਰਿਜ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ‘ਤੇ ਪੁਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ | ਇਥੇ ਹੀ 31 ਅਕਤੂਬਰ, 1931 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਇਸ ਰਾਏ ਵਿਲੀਅਮ ਬੈਂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਸੰਧੀ ‘ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਸਨ |

    ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਰੋਪੜ ਵਿਚ ਕੁਝ ਆਸਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ | 1929 ਵਿਚ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਰੋਪੜ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ 2000 ਪੂ. ਮਸੀਹ ਅਤੇ ਅਤੇ 1400 ਪੂਰਬ ਮਸੀਹ ਦੇ ਮਿਲੇ ਹਨ | ਚੂੜੀਆਂ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੋਹਰਾਂ ਵੀ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ |

    ਰੋਪੜ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਰੋਪੜ ਵਿਖੇ ਦਿਓਦਾਰ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਇਕ ਡੀਪੂ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤੀ ਲੱਕੜ ਦਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਫਿਲੌਰ ਭੇਜੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ |
    ਰੋਪੜ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਸਤਲੁਜ ਯਕਦਮ ਕੂਹਣੀ ਮੋੜ ਕੱਟਦਾ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜਦਾ ਹੈ | ਕੁਝ ਥੱਲੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸੀਸਵਾਂ ਅਤੇ ਬੁਦਕੀ ਨਦੀਆਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸਿਉਂ ਆ ਰਲਦੀਆਂ ਹਨ | ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਕੁਝ ਨੀਵੀਂ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਅਤੇ ਨੂਰਪੁਰ ਬੇਦੀ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਚੋਅ ਇਸ ਵਿਚ ਆ ਡਿਗਦੇ ਹਨ |

    ਫਿਲੌਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਦਿੱਲੀ-ਅੰਮਿ੍ਤਸਰ ਡਬਲ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਦਾ ਪੁਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਦਿੱਲੀ-ਲਾਹੌਰ ਜੀ. ਟੀ. ਰੋਡ ਦਾ ਚਾਰ ਮਾਰਗੀ ਪੁਲ ਹੈ | ਰੇਲਵੇ ਪੁਲ 5193 ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ ਅਤੇ 1870 ਈ. ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਸੀ | ਫਿਲੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਹੜਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਵਿਖੇ ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸਰਾਂ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵੇਲੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ | ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੇਲੇ ਇਸ ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਛਾਉਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਰਿਆ ਬਾਰਡਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ | ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਮਗਰੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਫਿਲੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਛਾਉਣੀ ਬਣਾ ਲਿਆ | 1857 ਦੇ ਗ਼ਦਰ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਸੀ | 1891 ਈ. ਵਿਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਮਹਿਕਮੇ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਪੁਲਿਸ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੈਂਟਰਲ ਬਿਊਰੋ ਆਫ਼ ਕ੍ਰਿਮੀਨਲ ਆਈਡੈਂਟੀਫੀਕੇਸ਼ਨ ਦਾ ਮਹਿਕਮਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ | ਇਥੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਪੁਲਿਸ ਅਕੈਡਮੀ ਹੈ | ਹੋਰ ਥੱਲੇ ਜਾ ਕੇ ਪਿੰਡ ਅੰਦਰੀਸਾ ਪਾਸ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ ਜਾਂ ਚਿੱਟੀ ਵੇੲੀਂ ਜਿਹੜੀ ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਖੰਡ ਮਿੱਲ ਦੇ ਲਾਗਿਉਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚੋਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਲੈਂਦੀ ਹੋਈ ਇਸ ਵਿਚ ਆ ਡਿਗਦੀ ਹੈ | ਪਿੰਡ ਹਰੀਕੇ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ 1947 ਪਿਛੋਂ ਇਕ ਬੈਰਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਥੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਲਾਗੇ ਦਰਿਆ ਬਿਆਸ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਆ ਰਲਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਬਣੇ ਬੈਰਜ ਤੋਂ ਦੋ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਵੱਡੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਨਹਿਰ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਫੀਡਰ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਮਰੱਥਾ 18500 ਕਿਊਸਿਕਸ ਅਤੇ 11500 ਕਿਊਸਿਕਸ ਹੈ | ਰੋਪੜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਰੀਕੇ ਤੱਕ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ‘ਤੇ ਹੜ੍ਹ ਰੋਕੂ ਬੰਨ੍ਹ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਿਆ ਦਾ ਨਹਿਰੀਕਰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ | ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਦੇ 7ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾਕਟਰ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਉੱਪਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਬਣਵਾਏ ਸਨ | ਹਰੀਕੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਤਲੁਜ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦਾ ਮੋੜ ਕੱਟਦਾ ਹੋਇਆ ਕਈ ਥਾੲੀਂ ਭਾਰਤ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੱਦ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ | ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹੁੰਚਣ ‘ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਤੋਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸਿਉਂ ਦੋ ਨਹਿਰਾਂ ਗੰਗ ਕੈਨਾਲ ਅਤੇ ਈਸਟਰਨ ਕੈਨਾਲ ਕੱਢੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬੀਕਾਨੇਰ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਗੰਗਾ ਨਗਰ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਸਨ ਜਦਕਿ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਦੀਪਾਲਪੁਰ ਨਹਿਰ ਨਿਕਲਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਮਿੰਟਗੁੰਮਰੀ ਜ਼ਿਲਿ੍ਹਆਂ ਦੀ ਆਬਪਾਸ਼ੀ ਲਈ ਸੀ | ਇਥੇ ਬੈਰਜ ਤੇ ਪੁਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ | ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਹੈੱਡ ਵਰਕਸ ਜਾਂ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਹੈਡਵਰਕਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਬੈਰਜ ‘ਤੇ ਬਣਿਆ ਪੁਲ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਨਾਲ ਮੇਲਦਾ ਸੀ | ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਨਹਿਰਾਂ ਸਤਲੁਜ ਵੈਲੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ (Sutluj Valley Project) ਅਧੀਨ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ | ਇਸ ਤੋਂ ਥੱਲੇ 105 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਦਰਿਆ ਹਿੰਦ ਪਾਕਿ ਦਾ ਬਾਰਡਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਸੁਲੇਮਾਨਕੀ ਪਾਸ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬਾਰਡਰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੋਂ ਦੋ ਨਹਿਰਾਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਦੋ ਨਹਿਰਾਂ ਈਸਟ ਸਦੀਕੀਆ ਅਤੇ ਫੋਰਡਵਾਹ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪਾਕਪਟਨ ਨਹਿਰ | ਇਸਲਾਮ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਬਹਾਵਲ ਨਹਿਰ ਅਤੇ ਕਾਇਮਪੁਰ ਨਹਿਰਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੱਜੀ ਬਾਹੀ ਤੋਂ ਮੈਲਸੀ ਕੈਨਾਲ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਨੰਦ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਅਬਾਸੀਆ ਕੈਨਾਲ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸਿਉਂ ਪੰਜ ਨੰਦ ਨਹਿਰਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ | ਇਹ ਅੱਠ ਨਹਿਰਾਂ ਵੀ ਸਤਲੁਜ ਵੈਲੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਅਧੀਨ 1932 ਵਿਚ ਬਣੀਆਂ ਸਨ | ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਘਾਰਾ ਦਰਿਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੰਟਗੁੰਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਨੀਲੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਨੀਲੀਬਾਰ ਇਸ ਖ਼ੇਤਰ ਦਾ ਨਾਂਅ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋਇਆ | ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਗ ਕੇ ਸਤਲੁਜ ਪੰਜ ਨਦ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਦੂਜੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਰਾਵੀ, ਚਨਾਬ, ਜਿਹਲਮ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ |

    ਭੁਚਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਰਸਤਾ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ | ਵੀ. ਏ. ਸਮਿਥ (ਅਰਲੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਪੰ: 25-26) ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰਾ ਸਿੰਧ ਸਿਸਟਮ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਹੈ | ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਉਤਰਲੇ ਵਹਿਣਾਂ ਨੂੰ ਭੁਚਾਲਾਂ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਉੱਪਰ ਉਠਣਾ, ਧਸਣਾ, ਭੂਮੀ ਦਾ ਸਿਰਕਣਾ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੀ ਨਰਮ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਕਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਾਰਨ ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਨੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ | ਕੁਝ ਦਰਿਆ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਹਕੜਾ ਜਾਂ ਵਾਹਿੰਸਾ, ਜਿਹੜਾ ਕਦੇ ਸਿੰਧੂ ਜਾਂ ਹਿੰਦ ਵਿਚ ਹੱਦ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ | ਹੋਰ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਕੁਰਮ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਸਰਸਵਤੀ ਜਿਹੜੇ ਕਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਅਤੇ ਵੇਗਵਾਨ ਸਨ, ਹੁਣ ਦੁਰਬਲ ਦਰਿਆ ਹਨ | ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮਾਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਕਈ ਮੀਲਾਂ ਤੱਕ ਤਬਦੀਲ ਹੋਈ ਹੈ | ਸਿੰਧ ਦਾ ਹੁਣ ਦਾ ਮੁਹਾਣਾ (4elta) ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ | ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਦਲਾਓ ਹੋਏ ਹਨ | ਸਤਲੁਜ ਆਮ 85 ਮੀਲ (136 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਵਿਚ ਏਧਰ-ਉਧਰ ਘੰੁਮਦਾ ਰਿਹਾ |

    ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ, ਉੱਤਰ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਰਾਮਾਇਣ ਸਮੇਂ ਸਤਲੁਜ ਸਿੱਧਾ ਰਣ ਕੱਛ (ਗੁਜਰਾਤ) ਵਿਚ ਡਿਗਦਾ ਸੀ | ਕੱਛ ਦੀ ਦਲਦਲੀ ਧਰਤੀ ਇਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਡੈਲਟਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੈ | ਯੂਨਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਰੀਅਨ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇਹ ਇਕੱਲਾ ਸਿੱਧਾ ਰਣ ਕੱਛ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ | ਅਲਬੀਰੂਨੀ ਵੇਲੇ (ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1125 ਤੱਕ) ਬਿਬਾਹ (ਬਿਆਸ), ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਗਦਾ ਸੀ ਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਦਾ ਸੰਗਮ ਬਿਆਤਾ (ਜਿਹਲਮ) ਅਤੇ ਚੰਦਰਾਹਾ (ਚਨਾਬ) ਨਾਲ ਸੀ | ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਬਿਆਸ 1125 ਦੇ ਲਾਗੇ ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ | ਸਤਲੁਜ ਹਕੜਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਨਾੜਾ ਵਿਚ ਵਗਦਾ ਸੀ | ਇਸ ਦਾ ਰਸਤਾ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਟੋਹਾਣਾ ਤੱਕ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ | ਟੋਹਾਣਾ ਤੋਂ ਰੋਪੜ ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ ਪਰ ਇਹ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੋਪੜ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ | ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਲੁਜ ਜਾਂ ਹਕੜਾ ਇਕ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਵਗਦੇ ਰਹੇ | 1245 ਈ. ਵਿਚ ਹਕੜਾ ਨਾਲੋਂ ਅੱਡ ਹੋ ਕੇ ਸਤਲੁਜ ਘੱਗਰ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ | ਫਿਰ ਹਕੜਾ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਮਾਰੂਥਲ ਤੋਂ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪਲਾਇਨ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਬਿਨਾਂ ਜਿਊਣਾ ਦੁਭਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ | ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੋਂ ਆਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਰਾਜਪੂਤ | 1593 ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਤਲੁਜ ਨੇ ਘੱਗਰ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ | ਬਿਆਸ ਨੇ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਅਪਣਾ ਲਈ ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ | ਮਿਲਣ ਪਿਛੋਂ ਇਕ ਬਣੇ ਵਹਿਣ ਨੂੰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਛਹੂ, ਵਾਹ, ਹਰਿਆਨੀ, ਡੰਡ, ਨੂਰਨੀ ਅਤੇ ਨੀਲੀ | ਸਤਲੁਜ ਇਕ ਵਾਰ ਬਿਆਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਫਿਰ ਘੱਗਰ ਨਾਲ ਵਗਣ ਲੱਗਾ | 1796 ਈ. ਵਿਚ ਸਤਲੁਜ ਨੇ ਫਿਰ ਘੱਗਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਬਿਆਸ ਨਾਲ ਹਰੀ ਕੇ ਆਣ ਮਿਲਿਆ | ਜੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿਚੋਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਨਹਿਰਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਭਾਖੜਾ ਤੇ ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਬਣੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੁਆਲੇ ਬੰਨ੍ਹ ਨਾ ਲਗਦੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਗਦੇ ਹੋਣਾ ਸੀ |

    1 note

    ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਬਦਲਦੀ ਨੁਹਾਰ

    20ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ | ਲੋਕ ਸਾਰੰਗੀਆਂ, ਅਲਗੋਜ਼ੇ, ਅਖਾੜੇ, ਝੂਮਰ, ਸੰਮੀ, ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ, ਚਰਖੇ, ਖੂਹਾਂ, ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ, ਪਹਿਰਾਵੇ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਦਿ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੜਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ | ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿ੍ੰਞਣਾਂ ਵਿਚ ਕਸੀਦੇ ਕੱਢਣ, ਪੀਂਘਾਂ ਝੂਟਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ | ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਕੁੜੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ ਜਿਮ, ਕਲੱਬਾਂ ਤੇ ਕਿੱਟੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿਚ ਬਿਤਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਕਸੂਰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਦਬਾਅ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਕੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਕੰਮਾਂਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ |

    ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਢਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ | ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਤੀਵੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਚੁੰਨੀ ਤਾਂ ਗੁਆਚ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੋਕੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪੱਛਮੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਤੇ ਜੰਕ ਫੂਡ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਦੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ | ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਸਾਗ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਦਾਤ, ਤੰਦੂਰ ਤੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਲੋਕ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਘਰ-ਘਰ ਵਿਚ ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ ਤੇ ਆਟੇ ਗੁੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਭਾਂਡੇ ਧੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਆ ਗਈਆਂ ਹਨ | ਅਸੀਂ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਰਹੇ ਹਾਂ | ਇਸ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ | ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਥੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮੰੂਹ ਵਿਚ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਸਾਗ, ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ, ਲੱਸੀ, ਮੱਖਣ, ਖੀਰ, ਪੂੜੇ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਪਾਣੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਬਰਗਰ, ਨੂਡਲਸ, ਪੀਜ਼ੇ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾ ਕੇ ਘਰੋਂ ਪੈਸੇ ਲਗਾ ਕੇ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਖਾਣੇ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਜੋ ਤੱਤ ਉਸ ਵਿਚ ਹਨ, ਉਹ ਜੰਕ ਫੂਡ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ | ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹਰ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਕਰਕੇ, ਸਮਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਘਰ ਵਿਚ ਸਾਗ ਤੇ ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਸੰਕੋਚ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਭੋਜਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਦਾ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਲਈ ਉਕਸਾਅ ਰਹੇ ਹਨ | ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਇਹੀ ਹਾਲ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਲੋਕੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਤੁਲਿਤ ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹੀ ਵੇਖਣਗੇ, ਖਾਣ ਲਈ ਇਹ ਘੱਟ ਹੀ ਮਿਲੇਗਾ | ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਿਹਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਪਚਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ | ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕ ਸੇਰ-ਸੇਰ ਘਿਓ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਸਨ |

    ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਫੁਲਕਾਰੀ, ਖੂਹ, ਟਿੰਡਾਂ, ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਦਰੀਆਂ ਤੇ ਖੇਸ, ਪੱਖੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ | ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਲਓ ਤਾਂ ਉਹ ਮੰੂਹ ਚਿੜਾਅ ਕੇ ਹੱਸ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ? ਮਸ਼ੀਨੀ ਯੁੱਗ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਏ. ਸੀ. ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੱਖੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕਿੱਥੋਂ ਪਤਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਡਿਨਰ ਸੈੱਟ ‘ਤੇ ਵਧੀਆ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਰ ਵਿਚ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਣਗੇ? ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀਟਰ ਹੋਣਗੇ, ਗਰਮ ਕੰਬਲ ਹੋਣਗੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰੀਆਂ ਤੇ ਖੇਸਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਿਥੋਂ ਹੋਵੇਗੀ? ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਸਾਮਾਨ ਜ਼ਰੂਰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਮਿਲੇਗਾ, ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਬੱਚੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਤਾਂ ਕੀ, ਨਾਂਅ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਉਹ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਹੱਸ ਪੈਣਗੇ | ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਣਕ ਦੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਤੱਕ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ | ਹੁਣ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ, ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਵਿਸਾਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ | ਬੱਚੇ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਭ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਹੇਠੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ | ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵੀ ਦੇਖੋ-ਦੇਖੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ | ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਣ ਤਾਂ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ | ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਕ ਗੀਤ ਵੀ ਹੈੈ:
    ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਨਾ ਮਨੋ ਵਿਸਾਰ,
    ਵੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਆਂ

    ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਪਹਿਰਾਵੇ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬਦਲਾਅ ਆ ਗਿਆ ਹੈ | ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚੋਪੜ, ਕੋਟਲਾ ਛਪਾਕੀ, ਗੁੱਲੀ ਡੰਡਾ ਵਰਗੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ | ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਸ਼ੌਕੀਆ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਲਈ ਕਬੱਡੀ, ਚੌਪੜ, ਗਤਕੇ ਆਦਿ ਖੇਡਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਕਈ ਨਵੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲਈ ਹੈ | ਪੁਰਾਤਨ ਯੁੱਗ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿਚ ਢੇਰ ਸਾਰਾ ਅੰਤਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ | ਪਹਿਲਾਂ ਸਲਵਾਰ-ਕਮੀਜ਼ ਤੇ ਧੋਤੀ-ਕੁੜਤੇ, ਪੈਂਟ-ਕਮੀਜ਼ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਸੀ ਪਰ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਸਰ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਹਿਰਾਵਾ ਇਕ ਹੁਨਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ | ਕੱਪੜੇ ਖਰੀਦਣ, ਸਿਵਾਉਣ, ਪਾਉਣ ਤੇ ਸਜਾਉਣ ਵਿਚ ਸੁਰਮਾ ਮਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ | ਇਹ ਇਕ ਫੈਸ਼ਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਦੇਖੋ-ਦੇਖੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਜੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੇ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਮੂਰਖ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ | ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਪੱਛਮੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਲੋਕ-ਦਿਖਾਵੇ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ | ਬੱਚੇ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ | ਉਹ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੀ ਚੋਣ ਆਪ ਕਰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ | ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਉਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਬਾਰੇ ਕਿਥੋਂ ਜਾਣੰੂ ਹੋਣਗੇ? ਅੱਜ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਕਿੰਨਾ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ | ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰ ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਕੱਲਿਆਂ ਰਹਿਣਾ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਫੈਸ਼ਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ | ਕੋਈ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ | ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ | ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਅਣਸੁਖਾਵੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ | ਘਰਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਮੈਂਬਰ ਬਾਹਰ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਘਰ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਸਹੀ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ | ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਲੋੜ ਹੈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਬਦਲਾਅ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿਤਾ ਹੈ | ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਸੌਾਪਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਣ | ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਦੇਵੇ | ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਤਾਂ ਹੀ ਸਹੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਹੋਵੇਗੀ | ਲੋੜ ਹੈ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਭਲਣ ਦੀ | ਜੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰਦੇ ਗਏ ਤਾਂ ਇਕ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਗੁਆ ਕੇ ਹੀਣਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ |

    0 notes

    ਚਿੱਟਾ ਹਾਥੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵਾਟਰ ਸਪਲਾਈ ਦੀਆਂ ਟੈਂਕੀਆਂ

    ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਲਈ ਲਗਭਗ ਹਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਡੰੂਘੇ ਬੋਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵਾਟਰ ਸਪਲਾਈ ਦੀਆਂ ਟੈਂਕੀਆਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜਿਉਂ ਦੀ ਤਿਉਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ | ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਹਿਕਮੇ ਦੁਆਰਾ ਟੈਂਕੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਸੌਾਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਾਣੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾਉਣ ਵਿਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ | ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਲਈ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਟੈਂਕੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਰੱਖੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਟੈਂਕੀ ਦਾ ਚਾਰਜ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਕੰਨੀ ਕਤਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਰਜ ਸੰਭਾਲ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਉਹ ਕੰਮ ਅੱਧ ਵਿਚਾਲੇ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਲੋਕ ਦੋ-ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਲਈ ਤਰਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ | ਦੂਜਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਚਹੇਤਿਆਂ ਤੇ ਵੋਟਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਵਾਟਰ ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਬਿੱਲ ਨਹੀਂ ਲਏ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਵਾਰ ਬਿਜਲੀ ਮਹਿਕਮੇ ਵੱਲੋਂ ਵਾਟਰ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਬਿਜਲੀ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ | ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੀਜੀ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਜ਼ਿਲਿ੍ਹਆਂ ਵਿਚ ਸੀਵਰੇਜ ਸਿਸਟਮ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ |

    ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਤਾਂ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਟੈਂਕੀਆਂ ‘ਤੇ ਖ਼ਰਚੇ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਣਗੇ | ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੀਵਰੇਜ ਦੀਆਂ ਪਾਈਪਾਂ ਵੀ ਵਾਟਰ ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਪਾਈਪਾਂ ਉੱਪਰ ਪਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ |

    1 note

    A farmer going to his fields in the early hours of the morning-Punjab (India)

    A farmer going to his fields in the early hours of the morning-Punjab (India)

    93 notes

    Water flowing to the crops-Punjab (India)

    Water flowing to the crops-Punjab (India)

    6 notes

    Sikh farmer in Punjab (India)

    Sikh farmer in Punjab (India)

    8 notes

    A Sikh farmer in his fields inspecting his crop after a heavy downpour of rain in Punjab (India)

    A Sikh farmer in his fields inspecting his crop after a heavy downpour of rain in Punjab (India)

    23 notes

    Ready for Canada, a Sikh Punjabi waiting for his flight at IGI Airport-New Delhi.

    Ready for Canada, a Sikh Punjabi waiting for his flight at IGI Airport-New Delhi.

    7 notes

    Traditional Punjab.

    Traditional Punjab.

    133 notes

    Only in Punjab…McDonald’s Drive Thru.

    Only in Punjab…McDonald’s Drive Thru.

    44 notes

    Only in Punjab… Milk being delivered in a Fortuner.

    Only in Punjab… Milk being delivered in a Fortuner.

    1 note

    'ਲੈ ਜਾ ਛੱਲੀਆਂ ਭੁਨਾ ਲਈ ਦਾਣੇ, ਮਿੱਤਰਾ ਦੂਰ ਦਿਆ'

    ਕੁਝ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ‘ਚ ਅੱਸੂ-ਕੱਤਕ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤ੍ਰਿਕਾਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੱਕੀ ਦੀਆਂ ਛੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਭੁੰਨਾਉਣ ਤੇ ਚੱਬਣ ਦਾ ਬੜਾ ਸੁਆਦਲਾ ਸਮਾਂ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਸਾਉਣੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਮੱਕੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਜੁਆਕ ਅਣਸੁੱਕੀਆਂ ਛੱਲੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਰਮਰੇ ਤੇ ਖਿੱਲਾਂ ਬਣਵਾ ਕੇ ਬੜੀ ਰੀਝ ਨਾਲ ਚੱਬਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜੁਆਕ ਸਕੂਲੋਂ ਪਰਤ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਦਾਣੇ ਪੋਣਿਆਂ ‘ਚ ਲਪੇਟਦੇ ਤੇ ਦਾਣੇ ਭੁੰਨਣ ਵਾਲੀ ਚਾਚੀ ਜਾਂ ਤਾਈ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ‘ਚ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਹੋਰ ਜੁਆਕ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ। ਅੱਸੂ-ਕੱਤਕ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ‘ਚ ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਲੱਗ ਹਟਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲ੍ਹਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਜੁਆਕਾਂ ਨੂੰ ਦਾਣੇ ਭੁੰਨਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਦੀ ਕਾਹਲ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਭੱਠੀ ਵਾਲੀ ਚਾਚੀ ਨੇ ਤਾਂ ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ ਹੀ ਸਾਰਿਆ ਨੂੰ ਤੋਰਨਾ ਹੁੰਦਾ। ਦਾਣੇ ਭੁਨਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੁਆਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜੇਬਾਂ ਤੇ ਬੋਝੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਤੁੰਨ 'ਨਿਕਲ ਬਾਲਿਆ ਤੇਰੀ ਵਾਰੀ' ਜਾਂ ‘ਬੋਲ ਮੇਰੀ ਮੱਛਲੀ ਕਿੰਨਾ ਕਿੰਨਾ ਪਾਣੀ’ ਜਿਹੀਆਂ ਦੇਸੀ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਦਿਆਂ ਜਾਂ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਕੰਮ ਨਿਪਟਾਉਂਦਿਆਂ ਇਸ ਮੌਸਮੀ ਸੌਗਾਤ ਦੇ ਸੁਆਦ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਪੱਧਰੀ ਤੇ ਨਰੋਈ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਸੁਆਦ ਮਾਣਦਿਆਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੂਰਜ ਕਦੋਂ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਹਵਾਵਾਂ ਕਦੋਂ ਆਪਣਾ ਸਫ਼ਰ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀਆਂ ਤੇ ਨਿੱਤਰੇ ਹੋਏ ਨੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ‘ਚ ਕਦੋਂ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੱਠਾ ਮੱਠਾ ਤਾਪ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ।

    ਪੰਜਾਬੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ‘ਚ ਦਾਣੇ ਚੱਬਣ ਤੇ ਗੰਨੇ ਚੂਪਣ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਤੇ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਨਰੋਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਚੰਗਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਸਫਰ ‘ਤੇ ਤੁਰਨ ਲੱਗਿਆਂ, ਮੇਲੇ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਲੋਕ ਦਾਣੇ ਭੁਨਾ ਕੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ ਤਾਂ ਜੋ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ ਭੁੱਖ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। 

    ਅੱਜ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇਕ ਦਹਾਕਾ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਾਕੀ ਰੰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ‘ਚ ਹੁਣ ਦਾਣੇ ਭੁਨਾਉਣ ਤੇ ਚੱਬਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਖਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭੱਠੀ ਵਾਲੀ ਚਾਚੀ ਵੀ ਅਖੌਤੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਧੂਏਂ ‘ਚ ਗੁਆਚਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਜੁਆਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ‘ਚ ਟਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਸਕੂਲਾਂ ‘ਚ ਸੁਵੱਖਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਥਣੇ ਨੂੰ ਫਿਰ ਟਿਊਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫਰ ਕਰਦਿਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਛੱਲੀਆਂ ਚੱਬਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਦੋਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਬਾਗਾਂ ‘ਚ ਅੰਬ ਕਦੋਂ ਪੱਕਦੇ ਨੇ, ਗੰਨੇ ਕਿਹੜੀ ਰੁੱਤੇ ਚੂਪੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਖਿੱਲਾਂ ਤੇ ਮੁਰਮਰਿਆਂ ‘ਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੁੰਦੈ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਭੱਠੀ ਵਾਲੀ ਚਾਚੀ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਣ ਦੀ ਵਿਹਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਘਰਦਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੇ ਜੇਬ ਖਰਚੇ ਨਾਲ ਦੁਕਾਨਾਂ ਤੋਂ ਟਾਫੀਆਂ, ਚਾਕਲੇਟ, ਲੇਜ਼, ਕੁਰਕਰੇ, ਨੂਡਲਜ਼, ਬਰਗਰ ਨਾਲ ਕੋਕ ਦੀਆਂ ਘੁੱਟਾਂ ਭਰਦੇ ਆਪਣੇ ਹਾਜ਼ਮੇ ਖਰਾਬ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅੱਸੂ-ਕੱਤਕ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬਰਸਾਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੱਛਮ ਦੀ ਗੁੱਠ ‘ਚੋਂ ਆਉਦੇ ਸਿਆਲ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਕਿਹੜਾ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਮੀਹਾਂ ਨਾਲ ਹਰੇ ਕਚੂਰ ਹੋਏ ਕਮਾਦਾਂ ਦੇ ਉਹਲੇ ਅਸਤ ਹੁੰਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਲਾਲੀ ਦਾ ਰੰਗ ਕਿਵੇਂ ਭਾਅ ਮਾਰਦੈ? ਤੇ ਇਸ ਰੁੱਤੇ ਹਲਕੀ ਹਲਕੀ ਠੰਡ ਦੇ ਖੁਮਾਰ ‘ਚ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਬੁਖਾਰ ਹੱਸਦੀ ਵੱਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਰੁੱਗ ਕਿਵੇਂ ਭਰਦੈ? ਫਰੰਗੀਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕੇ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਝੱਲੀ ਹੋਈ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੱਕੀ ਵਰਗੀ ਫ਼ਸਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੀਤਾਂ, ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ, ਛੰਦਾਂ, ਸਿੱਠਣੀਆਂ, ਬੁਝਾਰਤਾਂ, ਬੋਲੀਆ ਟੱਪਿਆਂ ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ‘ਚ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਕੇ ਸਥਾਨਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਪਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।

    ਅੱਜ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਵੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਪਣੀ ਅਮੀਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹਿਕ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ ਏ, ਨਾਲ ਹੀੇ ਹੁਣ ਦਾਣੇ ਭੁੰਨ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨਾ ਭੱਠੀ ਵਾਲੀ ਚਾਚੀ ਦੇ ਵੱਸ ਦਾ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਕਿਉਕਿ ਭੱਠੀ ਤਪਾਉਣੀ ਤੇ ਦਾਣੇ ਭੁੰਨਣਾ ਬੜੇ ਹਠ ਤੇ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਹਠ, ਮੁਸ਼ੱਕਤ, ਸਿਦਕ ਤੇ ਸਬਰ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ‘ਚੋ ਮਨਫ਼ੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੰਮ ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ ‘ਚੋਂ ਆਏ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਖੇਤਾਂ ‘ਚੋਂ ਫ਼ਸਲ ਵੱਢਣੀ ਹੈ ਜਾਂ ਬੀਜਣੀ ਹੈ, ਕਮਾਦ ਬੀਜਣਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪੀੜਨਾ ਹੈ, ਗੁੜ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸ਼ੱਕਰ, ਦਾਣੇ ਬਣਾਉਣੇ ਹਨ ਜਾਂ ਖਿੱਲਾਂ, ਸਭ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਰਹਿਮੋ-ਕਰਮ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੱਕੀ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਕਰਾਰਾ ਸੁਆਦ ਤੇ ਦਿਲ ਟੁੰਬਣ ਵਾਲੀ ਮਹਿਕ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਭੱਠੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੱਥ ਜਾਂ ਗਲੀ ਤੋਂ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਭੀੜ ਵਾਲੇ ਚੌਕ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਰੇਹੜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਾਣੇ ਭੁਨਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ, ਜੁਆਕਾਂ ‘ਚ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਲੈਣ ਲਈ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ, ਰੁੱਸੇ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਖਿੱਲਾਂ ਤੇ ਮੁਰਮਰੇ ਪੋਲੀਥੀਨ ਦੇ ਲਿਫਾਫੇ ‘ਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੈਕ ਹੋ ਕੇ ਗਾਹਕ ਦੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਕਰਕੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਰੂਪੀ ਦੁਧੀਆ ਛੱਲੀ ਨੂੰ ਲੋਭੀ ਤੇ ਸੁਆਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਵਪਾਰਕ ਤੋਤੇ ਟੁੱਕ-ਟੁੱਕ ਕੇ ਸੁੱਟੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਕੀਮਤੀ ਛੱਲੀ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਆਲਸ ਦੀ ਘੂਕ ਨੀਂਦ ਸੌਂ ਰਹੇ ਹਨ।

    0 notes

    B for BULT…only in Punjab

    B for BULT…only in Punjab

    5 notes

    Inspiring photo from 1938 of Sikhs of the Gadar Party fighting British rule in India! Revolutionary freedom fighters!

    Inspiring photo from 1938 of Sikhs of the Gadar Party fighting British rule in India! Revolutionary freedom fighters!

    50 notes

    Golden Temple Complex-Amritsar (Punjab)

    4 notes