• Contact Us
  • Punjab, the land of five rivers, India's bread basket, cradle of the Green revolution, land of Saint Soldiers. ਪੰਜਾਬ ਰੰਗਲਾ ਦੇਸ ਹੈ। ਇਥੇ ਕੁਦਰਤ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਨਿਖਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਰੰਗੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਰਿਆਵਲ ਤੇ ਸੋਕਾ, ਗਰਮੀ ਤੇ ਸਰਦੀ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਔਡ਼, ਹੁੱਸਡ਼ ਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਲੇ, ਸਰੀਰਕ ਸ੍ਰਮ ਤੇ ਕੋਮਲ ਹੁਨਰ, ਮਾਲਾ ਤੇ ਚੰਡੀ, ਰੁੱਖਡ਼ਪਣ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਸਤਾ ਆਦਿ ਬੇਜੋਡ਼ ਜੋਡ਼ੇ ਅੰਕ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਾਂਙ ਇਥੇ ਗਲਵੱਕਡ਼ੀਆਂ ਪਾਈ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। Eh Mera Punjab | Promote your Page too
    free counters

    Entry of the child Maharajah Duleep Singh to his palace in Lahore accompanied by an escort of British troops commanded by Brigadier Cureton, following the First Anglo-Sikh War (1845-46). Here, Maharajah Duleep Singh was forced to renounce his sovereign rights to the British Government under Governor-General Hardinge.

    Entry of the child Maharajah Duleep Singh to his palace in Lahore accompanied by an escort of British troops commanded by Brigadier Cureton, following the First Anglo-Sikh War (1845-46). Here, Maharajah Duleep Singh was forced to renounce his sovereign rights to the British Government under Governor-General Hardinge.

    3 notes

    ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਤੀਰਥ ਸੀ ‘ਪ੍ਰਨਾਮੀ ਮੰਦਿਰ’

    ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ 190 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪਾਕਪਟਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਿੰਡ ਮਲਕਾ ਹਾਂਸ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਲਕਾ ਹਾਂਸ ਉਹੀ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਬਾਬਾ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ 1180 ਹਿਜ਼ਰੀ ਮੁਤਾਬਿਕ 1823 ਬਿਕ੍ਰਮੀ (ਸੰਨ 1767) ਵਿਚ ‘ਹੀਰ’ ਦੀ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

    ਮਲਕਾ ਹਾਂਸ ਨੂੰ ਮਲਿਕ ਮੁਹੰਮਦ ਉਰਫ਼ ਮਲਕਾ ਨੇ 740 ਹਿਜ਼ਰੀ ਭਾਵ ਸੰਨ 1340 ‘ਚ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ। ਜਿਥੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੇ ਬਾਬਾ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਮਸੀਤ ਵਿਚ ‘ਹੀਰ’ ਨੂੰ ਲਿਪੀਬੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਥੇ ਹੀ ਬਾਬਾ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਸੀਤ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪਾਸ ਪ੍ਰਨਾਮੀ ਸਮੂਦਾਇ ਦੇ ਤੀਰਥ ‘ਪ੍ਰਨਾਮੀ ਮੰਦਿਰ’ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਿਵਾਈ ਹੈ।

    ਪ੍ਰਨਾਮੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਦੇ ਸਫ਼ਾ 797 ‘ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ-ਇਹ ਮਤ ਦੇਵ ਚੰਦਰ ਨੇ ਚਲਾਇਆ। ਸੰਮਤ 1636 (ਸੰਨ 1579) ਵਿਚ ਅਮਰਕੋਟ (ਸਿੰਧ) ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਨੂ ਮਹਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਦੇਵ ਚੰਦਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਭੁਜ ਨਿਵਾਸੀ ਹਰਿਦਾਸ ਦਾ ਚੇਲਾ ਹੋ ਕੇ ‘ਪ੍ਰਨਾਮ-ਪ੍ਰਨਾਮ’ ਸ਼ਬਦ ਜੱਪਣ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਵੇਦ-ਕੁਰਾਨ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਜਾਣਦਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮਭਾਵ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਾਮਨਗਰ, ਪੰਨਾ, ਸਤਾਰਾ ਆਦਿ ਨਗਰਾਂ ਵਿਚ ਦੇਵ ਚੰਦਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਚੇਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਜੋ ਪ੍ਰਨਾਮੀ ਨਾਂਅ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਆਰਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ‘ਤੇ ਕੇਸਰ ਦੀ ਬਿੰਦੀ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵ ਚੰਦਰ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਸੰਮਤ 1751 (ਸੰਨ 1694) ਵਿਚ ਪੰਨਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜਿਥੇ ਉਸ ਦੀ ਸਮਾਧ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਨਾਮੀ ਸਮੁਦਾਇ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਨਾਮੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 427 ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਦਿ ਜਗਤਗੁਰੂ ਆਚਾਰਿਆ ਸ੍ਰੀ 108 ਸ੍ਰੀ ਦੇਵ ਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ।

    ਪਿੰਡ ਮਲਕਾ ਹਾਂਸ ਦੇ ਪੰਜ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਪ੍ਰਨਾਮੀ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਮਹੰਤ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1790 ਤੋਂ ਸੰਨ 1800 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਿਹੇ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਤੀਰਥ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਨਾਮੀ ਮਤ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਅਨੁਯਾਈ ਇਥੇ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਵੱਲ ਬਿਲਕੁਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

    ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਤੋਂ ਦੋ ਗਲੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ ਹਾਜ਼ੀ ਸਰਫ਼ਰਾਜ਼ ਦੀਨ (ਉਮਰ 78 ਸਾਲ) ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਿਸੇ ਹਾਜ਼ੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਅਜੇ ਪ੍ਰਨਾਮੀ ਮੰਦਿਰ ‘ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮਸੀਤ ਮਲਕਾ ਹਾਂਸ ਪਹੁੰਚਿਆਂ ਹੀ ਸਾਂ ਕਿ ਦੋ-ਤਿੰਨ 23-24 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੜਕੇ ਉਥੇ ਆਏ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹਾਜ਼ੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਚੱਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਹਵੇਲੀ ਪਹੁੰਚਣ ‘ਤੇ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਜਾਨਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਚੰਗੀ ਆਓ-ਭਗਤ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰੋਕਤ ਪ੍ਰਨਾਮੀ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਹਾਜ਼ੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ 14-15 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਮੰਦਿਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਵਿਚ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਕ ਸਮਾਨ ਗਿਣਤੀ ‘ਚ ਪੁੱਜਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮਤ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਵਿਚ ਭੇਦਭਾਵ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਸਖਤ ਮਨਾਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਦਿਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੂਰਤੀ ਵਗੈਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਬਸ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਬੰਸਰੀ ਅਤੇ ਮੁਕਟ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਮਹੰਤ ਨੇ ਗੀਤਾ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਦੋਵੇਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਦੱਸਣੇ। ਹਾਜ਼ੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੰਦਿਰ ਜਾਣਾ ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਨੇ ਹੱਥ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ (ਚਰਨਾਮਤ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਣਾ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਲਕਾ ਹਾਂਸ ਦੀ ਮਸੀਤ ਦੇ ਮੌਲਵੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਖਾਓਗੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਕਾਫ਼ਰ ਬਣ ਜਾਓਗੇ।

    ਹਾਜ਼ੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਹ ਪ੍ਰਨਾਮੀ ਮੰਦਿਰ ‘ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਮੰਦਿਰ ‘ਚ ਬਣੇ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਲਾ-ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿ ਚੱਕੇ ਹਨ ਪਰ ਕੋਈ ਇਸ ਪਾਸੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਮਹੰਤ ਗੋਵਿੰਦ ਦਾਸ ਇਥੋਂ ਦਾ ਗੱਦੀਨਸ਼ੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਨ 1947 ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਵੇਲੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਨਾਮੀ ਮਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਅੱਜ ਇਸ ਮਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਥੇ ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ ਚੇਤਰ ਮਹੀਨੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਨਾ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਦੇਸ਼-ਪ੍ਰਦੇਸਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਮਤ ਦੇ ਲੋਕ ਹੁੰਮ-ਹੁਮਾ ਕੇ ਪੁੱਜਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਜੋ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਭਵਨ ਕਲਾ ਦਾ ਦਿਲਕਸ਼ ਨਮੂਨਾ ਹੈ, ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਬਣੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲੀਲਾ, ਭਗਵਾਨ ਨਰਸਿੰਗ ਭਗਵਾਨ ਆਦਿ ਦੇ ਤੇਲ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਰੰਗ 200 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਫ਼ਿੱਕਾ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਹੈ ਪਰ ਹਾਂ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਮਿੱਟੀ ਜ਼ਰੂਰ ਜੰਮ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ 5-7 ਸਮਾਧਾਂ ਵੀ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ-‘ਯਹ ਸਮਾਧਿ ਸ੍ਰੀ ਬਾਵਾ ਦਯਾ ਰਾਮ ਸਾਹਿਬ ਕੀ ਹੈ’ ਸਾਫ਼ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

    1 note

    Malwai Gidha

    6 notes

    Nihang Singh

    Nihang Singh

    12 notes

    Bathinda Fort

    Bathinda Fort

    6 notes

    ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ ਮਲਵਈ ਗਿੱਧਾ

    ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਸਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਮਾਲਵਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਲਾ ਮੰਚ ਮਾਨੂੰਪੁਰ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਰਥਕ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਲਾ ਮੰਚ ਦਾ ਗਠਨ ਕਲਾ ਮੰਚ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ੍ਰੀ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਮਾਨੂੰਪੁਰ ਵੱਲੋਂ ਸੰਨ 1989 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਨ 1992 ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਲਾ ਮੰਚ ਨੇ ਪਲੇਠੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਜਲੰਧਰ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤਕ ਇਹ ਕਲਾ ਮੰਚ ਮਲਵਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਕਲਾ ਮੰਚ ਨੇ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਜੀਵ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।

    ਮਾਲਵਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਲਾ ਮੰਚ ਮਾਨੂੰਪੁਰ ਦੇ ਮਲਵਈ ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਚ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਧੂਹ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਮਾਨੂੰਪੁਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਬਿਆਂ ਦਾ ਗਿੱਧਾ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਵਿਚਾਰਨ ਯੋਗ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਲਵਈ ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਟੀਮ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ – ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਸੈਪਲਾ, ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ ਸੈਪਲਾ, ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਸੈਪਲਾ, ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ, ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੈਪਲਾ, ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਸਲੌਦੀ, ਜੰਗ ਸਿੰਘ (ਮਹੇਸ਼ਪੁਰਾ), ਹੈਪੀ, ਬਿੱਟੂ (ਨਵਾਂ ਪਿੰਡ), ਸੁਰਿੰਦਰ ਸੇਖੋਂ, ਰਾਜੂ ਸੇਖੋਂ।

    ਬਾਬਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਟੇਜ ‘ਤੇ ਮਲਵਈ ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੁਗਚੂ, ਢੋਲਕੀ, ਸਰੰਗੀ, ਅਲਗੋਜਾ, ਚਿਮਟਾ, ਕਾਟੋ, ਛਿੱਕਾ ਜਾਂ ਸੱਪ ਗੜਬਾ, ਪੌਲਾ, ਛੈਣਾ, ਦੁਸਾਗੜ ਅਤੇ ਖੂੰਡਾ ਆਦਿ। ਮਲਵਈ ਗਿੱਧਾ, ਮਲਵਈ ਕਵੀਸ਼ਰੀ, ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਮਲਵਈ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ, ਮਲਵਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆ ਨਸਲਾਂ ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਮਾਣ-ਮੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਸਕਣ।

    3 notes

    ਘਰਾਂ ’ਚੋਂ ਲੋਪ ਹੋ ਰਿਹਾ ‘ਹਾਰਾ’

    ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਕਲਾਤਮਕ ਕੰਮ ਲੋਕ ਕਲਾ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ-ਸਾਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸਾਨ ਜਾਂ ਪੇਂਡੂ ਕਲਾ ਦਾ ਹੀ ਨਾਂ ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਲਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਸਥਾ ਅਧੀਨ ਸਿਖਲਾਈ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਰਸੋਈ ਨੇੜੇ ਹੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਲੇ ਵਾਂਗ ਆਕਾਰ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਢੋਲ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦਾ ‘ਹਾਰਾ’ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹਾਰਾ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹਸਤ ਕਲਾ ਦਾ ਗਵਾਹ ਤਾਂ ਸੀ ਹੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਿੰਨ੍ਹੀਆਂ ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸੁਆਦ ਗੈਸ ਦੀ ਅੱਗ ’ਤੇ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਰਿੱਝਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਾਲਾਂ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਥੀਆਂ ਆਦਿ ਬਾਲ ਕੇ ਦੁੱਧ, ਸਾਗ, ਖਿਚੜੀ, ਦਾਲ ਜਾਂ ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਬਣਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ, ਧਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੋ ਵਾਰੀ ਅੱਗ ਦਾ ਸੇਕ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹੋਰ ਗੋਹੇ ਭੰਨ ਕੇ ਲਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇਹ ਕੰਮ ਮੱਠੀ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

    ਹਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਗੋਹੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਧੁਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਤੇ ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਬਣਨੀ ਧਰੀ ਹੋਣੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਆਦਲੀ ਬਣਦੀ ਸੀ। ਹਾਰੇ ਦੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਪਯੋਗਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸਜਾਵਟੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੁਆਣੀਆਂ ਹਸਤ-ਕਲਾ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ’ਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਹਿਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਹਾਰੇ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਮੋਰ-ਘੁੱਗੀਆਂ, ਮਣਕਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਔਰਤਾਂ ਹੀ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਕਲਾਤਮਕ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

    ਹਾਰੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ‘‘ਰੀਝਾਂ ਨਾਲ ਜਿਹੜਾ ਮੈਂ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਹਾਰਾ, ਮਾਹੀ ਉਹਦੇ ’ਚ ਅੜਕ ਕੱਲ੍ਹ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਵਿਚਾਰਾ…।’’ ਹੁਣ ਨਾ ਹਾਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗਾਣੇ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਹਾਰੇ। ਲੰਘੇ ਵੇਲੇ ਇਹ ਹਾਰੇ ਸਾਡੇ-ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੋਪ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।

    1 note

    ਕੌਣ ਸੀ ਇਹ ਛੱਲਾ ?

    ਕੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ ਛੱਲੇ ਦੀ..?

    ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਤੇ ਛੱਲਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ-ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਗਇਆ ਹੈ ਉਸ ਛੱਲੇ ਦੀ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਦਾਸਤਾਨ ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਸੀਂ ਨਾ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇ…

    ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਛੱਲੇ ਨਾਲ ਦਿਲੀਂ ਸਾਂਝ ਹੈ ਸਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਵੇ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਚ’ ਕਦੇ ਛੱਲਾ ਨਾ ਗੁਣਗੁਨਾਇਆ ਹੋਵੇ|

    ਪਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਹੋਣਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਲੇ ਦੇ ਪਿਛੋੜਕ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਹੋਵੇਗਾ…

    ਕੌਣ ਸੀ ਇਹ ਛੱਲਾ ??..ਕੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ ਛੱਲੇ ਦੀ..???

    ”ਛੱਲਾ” ਇਕ ਪਿਓ ਪੁੱਤ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ|

    ਜੱਲਾ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਲਾਹ ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੱਬ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਸੀ|

    ਜੱਲੇ ਮਲਾਹ ਨੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਛੱਲਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ| ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜੱਲੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੜੇ
    ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਛੱਲਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ| ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜੱਲੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੜੇ ਲਾਡਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ| ਜਦ ਛੱਲਾ ਛੋਟਾਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਮਰ ਗਈ |

    ਜੱਲਾ ਮਲਾਹ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ| ਇੱਕ ਦਿਨ ਛੱਲੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਦ ਜੱਲਾ ਮਲਾਹ ਕੰਮ ਤੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੱਲੇ ਮਲਾਹ ਦੀ ਸਿਹਤ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇੜੀ ’ਚ ਬਿਠਾਕੇ ਦੂਸਰੀ ਪਾਰ ਲਿਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ|ਸਵਾਰੀਆਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੁਸਰੇ ਪਾਸੇ ਛੱਡ ਆਵੇਗਾ|

    ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਜੱਲਾ ਮੰਨਿਆ ਨਹੀ ਪਰ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਜੋਰ ਪਾਉਣ ਤੇ ਜੱਲੇ ਮਲਾਹ ਨੇ ਛੱਲੇ ਨੂੰ ਬੇੜੀ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸਾਰੇ ਬੇੜੀ ਚ’ ਸਵਾਰ ਹੋਕੇ ਦਰਿਆ ‘ਚ ਚਲੇ ਗਏ|

    ਛੱਲਾ ਚਲਾ ਤਾਂ ਗਿਆ ਲੇਕਿਨ ਕਦੇ ਵਾਪਿਸ ਨਹੀ ਮੁੜਿਆ| ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਬਿਆਸ ‘ਚ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਚੜ ਗਿਆ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਿਆ | ਜੱਲੇ ਮਲਾਹ ਨੂੰ ਉਡੀਕਦੇ -ਉਡੀਕਦੇ ਨੂੰ ਦਿਨ ਢਲ ਗਿਆ| ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਵੀ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਛੱਲੇ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਗਏ ਕਈ ਦਿਨਾ ਤੱਕ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ ਪਰਛੱਲਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ | 

    ਪੁੱਤ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਜੱਲਾ ਮਲਾਹ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਿਆ | ਓਹ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਗਾਉਂਦਾ ਫਿਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ…
    ”ਛੱਲਾ ਮੁੜਕੇ ਨਹੀ ਆਇਆ, ਰੋਣਾ ਉਮਰਾਂ ਦਾ ਪਾਇਆ, ਮੱਲਿਆ ਮੁਲਕ ਪਰਾਇਆ …”

    ਜਦ ਜੱਲੇ ਮਲਾਹ ਨੂੰ ਛੱਲੇ ਦੀ ਮਾਂ ਚੇਤੇ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਕਾਸ਼ ਉਹ ਜਿਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਛੱਲੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਨਹੀ ਸੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਅੱਜ ਜਿੰਦਾ ਹੋਣਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਰੋਂਦਾ-ਰੋਂਦਾ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ…
    ”ਗੱਲ ਸੁਣ ਛੱਲਿਆ ਕਾਵਾਂ, ਮਾਵਾਂ ਠੰਡੀਆਂ ਛਾਵਾਂ…” 

    ਜੱਲਾ ਪਾਣੀ ਚ’ ਹੱਥ ਮਾਰਦਾ ਤੇ ਲੋਕ ਪੁੱਛਦੇ ਕਿ ਜੱਲਿਆ ਕੀ ਲੱਭਦਾ ਏਂ? ਤਾਂ ਜੱਲਾ ਕਹਿੰਦਾ…
    ”ਛੱਲਾ ਨੌ-ਨੌ ਖੇਵੇ, ਪੁੱਤਰ ਮਿੱਠੜੇ ਮੇਵੇ, ਅੱਲਾ ਸਭ ਨੂੰ ਦੇਵੇ…”

    ਰਾਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਜੱਲਿਆ ਘਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾ ਤਾਂ ਜੱਲਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ…
    ”ਛੱਲਾ ਬੇੜੀ ਦਾ ਪੂਰ ਏ, ਵਤਨ ਮਾਹੀਏ ਦਾ ਦੂਰ ਏ, ਜਾਣਾ ਪਹਿਲੇ ਪੂਰ ਏ…”

    ਇਸ ਤਰਾਂ ਜੱਲਾ ਮਲਾਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਚ’ ਅਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਰਿਹਾ| ਫਿਰ ਉਹ ਹਰੀਕੇ ਤੋਂ ਗੁਜਰਾਤ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਚਲਾ ਗਿਆ| ਅਪਣੀਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕੁੱਝ ਸਾਲ ਜੱਲੇ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਚ’ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਆਦ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ| ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਜਰਾਤ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਚ ਉਸਦੀ ਸਮਾਧੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ |






    0 notes

    Heritage Building in Zira (Ferozepur-Punjab) needs to be saved, Punjab Government needs to Save our Heritage.

    7 notes

    ਵਿਰਸੇ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ…ਕਿਸੇ-ਕਿਸੇ ਘਰ ਹੀ ਦਿਸਦੀਆਂ ਨੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੀਆਂ ਫਰਿੱਜਾਂ ‘ਘੜੇ’

    ਸੂਰਜ ਦੀ ਟਿੱਕੀ ਅੱਗ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਪੱਖੇ ਦੀ ਹਵਾ ਵੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲੂੰਹਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਹਾਉਣ ਨੂੰ ਤੇ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨੂੰ ਮਨ ਕਰਦਾ ਏ | ਅੱਜ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਘਰ-ਘਰ ਫਰਿੱਜਾਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਭਰ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਕੁਝ ਦੇਰ ਵਿਚ ਹੀ ਪਾਣੀ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਨੇ | ਪਰ ਜਦੋਂ ਫ਼ਰਿੱਜਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਦੋਂ ਫਰਿੱਜਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਨਵੇਂ-ਨਕੋਰ ਘੜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ |

    ਹਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਵਾਲੇ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਬਹੁਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਹਨ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਬਦਲ ਲਏ ਹਨ | ਗਰਮੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸਾਰ ਦੋ-ਦੋ, ਚਾਰ-ਚਾਰ ਨਵੇਂ ਘੜੇ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨਵੇਂ ਘੜੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਠੰਢਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ | ਉਸ ਉੱਪਰ ਬੋਰੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਕੱਪੜਾ ਗਿੱਲਾ ਕਰਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਣਾ ਤਾਂ ਜੁ ਘੜਾ ਗਰਮ ਨਾ ਹੋਵੇ | ਜੇ ਘੜਾ ਠੰਢਾ ਰਹੇਗਾ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਵੀ ਗ਼ਰਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਰਹੇਗਾ |

    ਘੁਮਿਆਰ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਚੱਲਦੀ ਸੀ | ਘੜੇ, ਕੁੰਡੇ, ਕੁੱਜੀਆਂ, ਚੱਪਣ, ਦੀਵੇ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ | ਖੱਚਰ ਰੇਹੜੇ ‘ਤੇ ਭਾਂਡੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਫੇਰੀ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ | ਕੁਝ ਲੋਕ ਭਾਂਡੇ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਖਰੀਦਦੇ ਤੇ ਕੁਝ ਕਣਕ ਬਦਲੇ ਲੈਂਦੇ |

    ਫੇਰ ਫਰਿੱਜਾਂ ਘਰ-ਘਰ ਆਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ, ਵਾਟਰ ਕੂਲਰ ਆ ਗਏ ਤੇ ਘੜਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਘਟਦੀ ਘਟਦੀ ਏਨੀ ਘਟ ਗਈ ਕਿ ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰੀ ਘਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਾਂ ਘੜੇ ਲੱਭਣੇ ਹੀ ਔਖੇ ਨੇ | ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹੀ ਹਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਏ ਤੇ ਘੁਮਿਆਰ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਚੌਪਟ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ |

    ਘੁਮਿਆਰ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਨ ਨੂੰ ਮਨ ਕਰਦਾ ਏ | ਚੀਕਨੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਆਟੇ ਵਾਂਗ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਗੁੰਨਿ੍ਹਆ ਜਾਂਦਾ, ਫੇਰ ਹੱਥੀਂ ਘੁਮਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚੱਕ ‘ਤੇ ਉਸ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਫੇਰ ਕੱਚੇ ਭਾਂਡੇ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਕੇ ਆਵੇ ਵਿਚ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਬਾਅਦ ‘ਚ ਉਸ ‘ਤੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਫੁੱਲ ਬੂਟੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ |

    ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਘੁਮਿਆਰ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਹਾਸ਼ੀਏ ‘ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਿੱਤਾ ਬਦਲਣ ਲਈ ਵੀ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਹੈ | ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, ‘ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਰ ਪਈ ਹੈ ਸਾਡੇ ‘ਤੇ…ਜਦੋਂ ਔਲਾਦ ਇਸ ਕਿੱਤੇ ‘ਚ ਹੱਥ ਵਟਾਉਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਹੋਈ ਤਾਂ ਕਿੱਤਾ ਖਤਮ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ…ਦੋ ਵਕਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਲਈ ਕੋਈ ਕੰਮ ਤਾਂ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ… |’

    ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਮੈਂ ਪਸੀਜ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ | ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਖੁੱਸ ਜਾਣ ਦਾ ਸੱਚੀਂ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ |

    3 notes

    ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਿਹੈ ਪਿੰਡਾਂ ‘ਚ ਬਾਜ਼ੀ ਪੈਣਾ

    ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ‘ਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਪੇਂਡੂ ਮੇਲੇ, ਮੱਲਾਂ ਦੇ ਘੋਲ, ਕਵੀਸ਼ਰਾਂ ਦੇ ਕਿੱਸੇ, ਡਰਾਮੇ, ਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਖ਼ੂਬ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ |

    ਖੇਤੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਹੱਥੀਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਿਸਾਨ-ਮਜ਼ਦੂਰ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਖੇਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ‘ਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ |

    ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨ ਤਰਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ | ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਗੁਆਂਢ ਪਿੰਡ ‘ਚ ਜਦ ਵੀ ਕੋਈ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਦਾ ਤਾਂ ਲੋਕ ਵਹੀਰਾਂ ਘੱਤ ਕੇ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਉਸ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਬਹੁੜਦੇ ਸਨ | ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੇ ਕੰਮ ਛੇਤੀ ਮੁਕਾ ਕੇ ਵਿਹਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ |

    ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨਾਲ ਬੜਾ ਕੁਝ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਇਵੇਂ ਹੀ ਬਦਲੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ‘ਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਿੰਡਾਂ ‘ਚ ਬਾਜ਼ੀ ਪੈਣਾ | ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ ਪਿੰਡ ‘ਚ ਜ਼ਰੂਰ ਪੈਂਦੀ ਸੀ | ਬਾਜ਼ੀ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਬਾਜ਼ੀਗਰ ਬਰਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੇਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸ਼ੌਾਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ | ਬਾਜ਼ੀਗਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ‘ਚ ਬਾਜ਼ੀ ਪਾਉੁਣ ਲਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ | ਪਿੰਡ ‘ਚ ਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ‘ਚ ਢੋਲ ਵਜਾ ਕੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ |

    ਬਾਜ਼ੀ ਪੈਣ ਸਮੇਂ ਜਦ ਢੋਲ ‘ਤੇ ਡਗਾ ਲਗਦਾ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਨਿਆਣੇ, ਸਿਆਣੇ ਬੰਦੇ ਝੱਟ ਬਾਜ਼ੀ ਵੇਖਣ ਲਈ ਸੱਥ ‘ਚ ਪੁੱਜ ਜਾਂਦੇ | ਬਾਜ਼ੀਗਰ ਪੁੱਠੀਆਂ ਛਾਲਾਂ ਲਾਉਂਦੇ, ਧੋਣ ਨਾਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਸਰੀਆ ਮੋੜਦੇ, ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕੜੇ ‘ਚੋਂ ਫਸ-ਫਸ ਕੇ ਤਿੰਨ ਜਣੇ ਲੰਘਦੇ, ਬਲਦੀ ਅੱਗ ‘ਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ‘ਤੇ ਕਲਾਬਾਜ਼ੀਆਂ ਵਿਖਾਉਂਦੇ, ਇਕ ਬੰਦਾ ਸਿਰ ਤੇ ਘੜਾ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਤੇ ਦੂਜਾ ਘੜੇ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕੋਈ ਗੀਤ ਗਾੳਾੁਦਾ ਸੀ | ਜਦ ਵੀ ਕੋਈ ਬਾਜ਼ੀਗਰ ਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਵਿਖਾ ਕੇ ਹਟਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਕੋਲ ਗੇੜਾ ਲਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਕਲਾ ਤੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਕਦ ਰੁਪਏ ਦਿੰਦੇ ਸਨ | ਲੱਕੜ ਦੀ ਪੌੜੀ ਨਾਲ ਮੰਜਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਫੱਟੀ ਤੋਂ ਜੰਪ ਲੈ ਕੇ ਮੰਜੇ ਉੱਪਰੋਂ ਛਾਲਾਂ ਲਾਉਣੀਆਂ, ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛਾਲਾਂ ‘ਤੇ ਝੰਡੀਆਂ ਬੱਝਦੀਆਂ, ਸ਼ਰਤਾਂ ਲਗਦੀਆਂ ਸਨ | ਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਮੌਕੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਬਾਜ਼ੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਕਣਕ, ਕੱਪੜੇ, ਨਕਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਾਨ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬਾਜ਼ੀ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਗਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ‘ਚ ਕਰਦੇ ਸਨ |

    ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ‘ਚ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਮਣਾਂਮੂੰਹੀਂ ਸਾਧਨ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬਾਜ਼ੀ ਪੈਣੀ ਅਲੋਪ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਰਲੇ-ਟਾਂਵੇ ਪਿੰਡ ਹੋਣਗੇ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਜ਼ੀ ਪੈਂਦੀ ਹੋਵੇਗੀ | ਕੇਵਲ ਅਭਿਆਸ ਦੁਆਰਾ ਕਲਾਬਾਜ਼ੀ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਾਜ਼ੀਗਰ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੇ | ਬਾਜ਼ੀਗਰਾਂ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਅਲੋਪ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਗੱਲ ਹੈ |

    ਮਾਲਵੇ ‘ਚ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਮੇਲੇ ‘ਤੇ ਜਾਂ ਵਿਰਾਸਤੀ ਮੇਲਿਆਂ ‘ਚ ਬਾਜ਼ੀਗਰਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਂਝ ਕਿਤੇ ਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ |

    4 notes

    Nihang Singhs at Holla Mohalla Festival in Anandpur Sahib (Punjab)

    14 notes

    Nihang Singh’s at Holla Mohalla Festival in Anandpur Sahib (Punjab)

    11 notes

    Holla Mohalla Festival (Anandpur Sahib-Punjab)

    2 notes

    Gurdwara Tarn Taran Sahib in Punjab. Pic courtesy of Gursharan Singh.

    Gurdwara Tarn Taran Sahib in Punjab. Pic courtesy of Gursharan Singh.

    12 notes